Strona główna A jak uczą za granicą? Brzemię białego człowieka

Brzemię białego człowieka

Recenzja angielskiego podręcznika szkolnego do dziejów Imperium Brytyjskiego. Autor analizuje sposób przekazywania uczniom treści, które nadal uznawane są za kontrowersyjne.

J. Byrom, M. Rile, Ch. Culpin, The Impact of Empire. A world study of the british empire - 1585 to the present, Hodder Murray, The schools history project (for key stage 3), ss. 124.

W zagadnieniach brytyjskiego programu nauczania historii dla trzeciego, początkowego etapu (key stage 3), wśród wielu zagadnień i jednostek dydaktycznych, znalazł się ważny temat - dzieje Imperium Brytyjskiego. To obszerne zagadnienie jest tym bardziej ciekawe, że w ostatnich kilkudziesięciu latach w historiografii angielskiej, co również znalazło swoje odzwierciedlenie w podręcznikach szkolnych na różnych poziomach nauczania, zaszły dość istotne zmiany odnośnie prezentowania i interpretacji dziejów Imperium oraz jego wpływu na życie większych społeczności na świecie.

Częściową próbą odpowiedzi na wyżej wymienione kwestie jest podręcznik, który w sposób syntetyczny, ale także w ramach poszczególnych rozdziałów w sposób analityczny omawia zagadnienie Imperium Brytyjskiego. Podręcznik The Impact of Empire. A Word study of the British empire - 1585 to the present, bo taki jest jego pełny tytuł, napisany przez trzech autorów (J. Byrom, M. Rile, Ch. Culpin) jest przeznaczony dla uczniów ósmego, bądź dziewiątego roku nauki (key stage 3) w ramach angielskiego systemu edukacji. Uczniowie korzystają z niego w wieku 13-14 lat. Odpowiada to 1-2 klasie gimnazjum w polskim systemie nauczania. W wytycznych angielskiego ministerstwa edukacji znajdujemy zalecenie, żeby temat ten zrealizować w ciągu 8 - 11 godzin lekcyjnych.

Jak wygląda sama konstrukcja podręcznika? Jeżeli spojrzymy na przejrzysty spis treści książki to szybko spostrzeżemy, że każdy rozdział stanowi odrębne zagadnienie w ramach szerokiego tematu "Dzieje Imperium Brytyjskiego". Czego mogą dowiedzieć się uczniowie z poszczególnych rozdziałów książki? Prześledźmy kolejne części podręcznika, w każdym z nich zwracając uwagę na zawartość merytoryczną tekstu, zastosowane środki dydaktyczne, oraz źródła, które tam znajdujemy.

Poza dziesięcioma  rozdziałami tematycznymi, autorzy poprzedzili podręcznik krótką częścią wstępną, poprzez którą uczeń wprowadzany zostaje w poszczególne zagadnienia Imperium Brytyjskiego, a które rozwinięte zostają w poszczególnych rozdziałach książki. W kilku etapach zarysowana została historia Imperium, począwszy od postawienia stopy przez Europejczyków na lądzie amerykańskim pierwszej kolonii Brytyjczyków, poprzez rozwój i pełny rozkwit Imperium w różnych częściach świata w drugiej połowie XIX w., skończywszy na jego rozpadzie w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku. Autorzy ogólnie przedstawili, jak w ciągu wieków kształtowała się potęga ogromnego związku państw. Mamy zatem do czynienia, o czym przekonamy się w dalszej części podręcznika, z przedstawianiem wybranych aspektów z historii Imperium Brytyjskiego zgodnie z zasadą "od ogółu do szczegółu". 

W pierwszych siedmiu rozdziałach podręcznika zaprezentowane zostały wybrane aspekty z dziejów Imperium Brytyjskiego na różnych kontynentach. Pozostałe rozdziały - od ósmego do dziesiątego są próbą podsumowania jak i oceny funkcjonowania Imperium. Na samym końcu podręcznik zawiera krótki słownik trudniejszych pojęć. Przyjrzyjmy się dokładniej wybranym rozdziałom, zwracając szczególną uwagę na treść, metody i pomoce dydaktyczne jakimi posłużono się w poszczególnych częściach podręcznika.

W rozdziale pierwszym autorzy skupili uwagę na początkach kolonizacji brytyjskiej. Znalazły się tam wiadomości o próbach osadnictwa Anglików na terytoriach Ameryki Północnej, jak też pierwszych klęskach kolonizatorów na tych obszarach. Umieszczono tam sporo informacji o życiu rodowitych mieszkańców Ameryki.

Po przeczytaniu treści pierwszego rozdziału, wykonaniu zamieszczonych tam ćwiczeń, analizie źródeł zamieszczonych w rozdziale uczeń powinien umieć odpowiedzieć na pytanie zawarte w tytule: jakie błędy popełnili Anglicy, że założenie pierwszej angielskiej kolonii nie powiodło się? Zwróćmy również uwagę jakich metod użyli autorzy podręcznika, jakimi pomocami dydaktycznymi posłużyli się, aby ułatwić uczniom odpowiedzenie na to pytanie?

Jedno z zamieszczonych w rozdziale ćwiczeń polega na przedyskutowaniu, a następnie sporządzeniu listy możliwych błędów, które mogli popełnić kolonizatorzy (metoda analogiczna do znanej w polskim systemie nauczania "burzy mózgów"). Po wykonaniu dalszych poleceń uczeń proszony jest o sprawdzenie, w których punktach miał rację, a w których się mylił. Tym, co pomaga uczniowi odpowiedzieć na pytanie zawarte w tytule rozdziału są liczne ćwiczenia zamieszczone na następnych stronach. Znalazło się tam kilka pytań problemowych, które dotyczą trudności, wobec których potencjalnie mógł stanąć organizator pierwszej wyprawy Walter Raleigh. Na osobnej stronie autorzy zamieścili odpowiedzi do pytań problemowych tak, żeby uczeń samodzielnie mógł skontrolować wyniki swojej pracy. Uczniowie rozwiązując ćwiczenia w parach powinni przedstawić potencjalne powody, dla których założenie pierwszej kolonii mogło zakończyć się fiaskiem, oraz określić szanse, dla których zdobycie nowej kolonii powiodłoby się.

Ważnymi pomocami dydaktycznymi zawartymi w tym rozdziale są mapy. Jedna z nich poza tym, że została wykorzystana do przedstawienia trasy wojaży pierwszych podróżników angielskich zawiera również dodatkowe ćwiczenie. Zaznaczone zostały na niej krótkie komentarze z najważniejszych momentów podróży kolonizatorów. Zadaniem uczniów jest przemyślenie wydarzeń zawartych w komentarzach na mapce, a następnie znalezienie odpowiednich przykładów, potwierdzających różne aspekty wędrówki Raleigha. W dalszej części rozdziału mamy jeszcze dodatkowo dwie mapki, pokazujące położenie geograficzne pierwszej kolonii - wyspy Roanoke.

Autorzy nie omieszkali zamieścić też kilka źródeł ikonograficznych - wizerunki mieszkańców wyspy, czy też plan wioski rdzennych Amerykanów. Zadaniem uczniów jest, m. in. określenie na podstawie obrazów oraz na podstawie sposobu przedstawienia występujących tam postaci stosunku kolonizatorów do rdzennej ludności wyspy.


W zakończeniu rozdziału autorzy wyjaśniają niepowodzenie utrzymania pierwszej kolonii angielskiej i wycofanie się Anglików z wyspy. Tekst narracji o pogarszających się stosunkach pomiędzy kolonistami a ludnością tubylczą zilustrowany został sugestywnym drzeworytem przedstawiającym żołnierzy niosących głowę wodza Winginy. Stanowi on wizualny komentarz relacji Anglików z rdzenną ludnością amerykańską i ostatecznego fiaska.


Dołączone na końcu rozdziału ćwiczenia podsumowujące mają na celu przedyskutowanie zagadnienia oraz zajęcie przez uczniów stanowiska, dlaczego założenie pierwszej kolonii angielskiej nie powiodło się. Dodatkowym zadaniem (final activity), które z powodzeniem stanowić może pracę domową jest napisanie krótkiego eseju o niepowodzeniu Anglików w tworzeniu pierwszej kolonii.

Inną bardzo ciekawą pomocą dydaktyczną jest edukacyjna gra planszowa w rozdziale drugim. Autorzy skupili w nim uwagę na przejęciu przez Anglików kontroli nad Indiami. Tradycyjnie na początku znajduje się narracja odautorska, przez którą uczeń wprowadzony zostaje w tematykę rozdziału. Następnie wyjaśniane zostały zasady i cele gry. Zadaniem uczniów podczas gry jest zebranie jak największej ilości skrzyń z różnymi bogactwami Indii, które udało mu się zdobyć podczas ośmiotygodniowej podróży. Głównym jednak celem jest sporządzenie, po powrocie do Anglii, raportu dla East India Company ze swojej działalności.

W rozdziale trzecim podręcznika przedstawione zostały biogramy dwóch generałów angielskich z drugiej połowy XVIII w., służących w różnych częściach Imperium. Po przeczytaniu podstawowych informacji z życiorysów obu wojskowych, ich dokonań i postaw względem ludności tubylczej zadaniem uczniów jest zdecydowanie, który z dwóch przedstawionych mężczyzn zasługuje na miano prawdziwego bohatera Anglii. Należy więc wydać swój własny osąd w tej sprawie i na podstawie informacji zdobytych w rozdziale umieć odpowiednio go uzasadnić. Jednak zanim uczeń  podejmie ostateczną decyzję, wyda sąd w rozpatrywanej sprawie przygotowany zostaje do zajęcia stanowiska poprzez różne pytania, dyskusje oraz inne ćwiczenia.

Autorzy starają się pokazać różne aspekty prowadzonego na szeroką skalę przez Anglików handlu niewolnikami, jak też życia czarnej ludności na plantacjach w Ameryce oraz w Wielkiej Brytanii. W procederze handlu niewolnikami ukazane zostały różne postawy osób zajmujących się tym niecnym procederem. Autorzy chcą, aby uczniowie wyrobili sobie o tym zjawisku społecznym pełny obraz. I rzeczywiście, z pomocą ćwiczeń uczniom umożliwiono spojrzenie na niewolnictwo z wielu stron. Jednym z zadań do wykonania w ramach tego rozdziału, mające pokazać różne aspekty życia niewolników, jest zadanie polegające na wczuciu się w rolę profesora "wątpiącego", który podkreśla negatywne strony niewolnictwa, oraz profesora, który jest mniej krytyczny w stosunku do niewolnictwa, próbującego wydobyć potencjalne pozytywne strony zjawiska.

W tej części podręcznika zamieszczono także bardzo dobre ćwiczenia z wykorzystaniem takich źródeł, które rozwijają umiejętność stawiania trafnych pytań do tekstu, bądź też do innego źródła. Również tutaj uczniowie kształcą umiejętność obrony zajętego stanowiska. Na podstawie szeregu źródeł uczniowie powinni wybrać jedną z dwóch możliwych wersji historii życia ludności niewolniczej w Wielkiej Brytanii oraz umieć, wskazując odpowiednie teksty obronić zajęte stanowisko.

Ciekawym i bardzo atrakcyjnym sposobem na zrozumienie tematu lekcji i przyswojenie wiedzy w zakresie rozdziału piątego jest napisanie fabuły do filmu o życiu w australijskiej kolonii karnej. Uczniowie, którzy mają wcielić się w reżyserów filmowych powinni wybrać kluczowe wydarzenia, które chcieliby zawrzeć w fabule filmu, bohaterów oraz miejsce akcji. Całość powinna być jak najbardziej wierna prawdzie historycznej. Film w założeniu powinien składać się z trzech etapów: podróży statkiem do Australii ze skazanymi, organizacji kolonii karnej oraz stosunków Anglików z Aborygenami. Jest to dla uczniów dość trudne i wymagające zadanie. Wymaga dużo inwencji i zaangażowania. Jednak z realizacją tego przedsięwzięcia autorzy podręcznika nie pozostawiają uczniów samym sobie. W głównym tekście narracji opisana została historia australijskiej kolonii karnej, następnie opis podróży statkiem razem ze skazanymi, budowę kolonii karnej na kontynencie australijskim, w końcu scharakteryzowane zostały stosunki Anglików z ludnością tubylczą. Autorzy podręcznika zmuszają uczniów do przemyślenia każdego etapu filmu poprzez konieczność odpowiedzenia na pytania do źródeł, przedyskutowania kolejnych zagadnień filmu. Dla przykładu zadaniem uczniów jest zanalizować, na podstawie źródła ikonograficznego, reprodukcji obrazu przedstawiającego początki miasta Sidney, w jaki sposób artysta namalował obraz, żeby przekonać odbiorcę, że miejsce to jest przyjazne do życia. Oprócz podstawowych informacji zawartych w tekście podręcznika dużą rolę przy ustalaniu i opracowywaniu wszelkich scen do fabuły filmu odgrywają zawarte w rozdziale inne źródła ikonograficzne. Na ich podstawie uczeń lepiej może wyobrazić sobie wszystkie kwestie konieczne do napisania ciekawej fabuły.


Nie trzeba przekonywać o wartości takiego środka dydaktycznego. Stanowi on dla uczniów bardzo atrakcyjne zadanie do wykonania, a także, co ważniejsze, angażuje przygotowujących fabułę filmu w bardzo wiele różnorodnych zagadnień. Rozwija wyobraźnię, zmusza do stawiania i odpowiadania na bardzo ważne pytania - czym była dla Brytyjczyków Australia, jak postępowano z rdzenną ludnością?

W kolejnej części podręcznika uczniowie dowiadują się o zmianach, jakie dokonały się w stosunkach brytyjsko-indyjskich w ciągu XIX stulecia. Poznają różne obyczaje hindusów oraz wydarzenia, które miały miejsce w kontaktach brytyjsko-indyjskich w ciągu XIX stulecia. W ramach tego rozdziału zestawiają i analizują różne źródła. Jednym z zadań uczniów jest porównanie dwóch źródeł ikonograficznych przedstawiających rodziny brytyjskich oficerów. Celem tego ćwiczenia jest zanalizowanie jakie są różnice w przedstawieniu obu rodzin.

Z ćwiczeniami związane są często takie zadania, które wymagają od ucznia wyrażenia opinii, wypracowania własnego stanowiska, czy dokonania osądu w jakieś sprawie. Case study - bo o nich tutaj mowa przede wszystkim, są często stosowaną metodą dydaktyczną w tym podręczniku. W głównym tekście odautorskim przedstawiona zostaje rzeczywista lub wyimaginowana sytuacja oraz zaprezentowane są racje dwóch przeciwnych stron konfliktu. Zadaniem ucznia po przeczytaniu głównego tekstu, wprowadzającego do problemu, dodatkowo po zanalizowaniu źródła, jest wyrażenie opinii na dany temat, opowiedzenie się po którejś ze stron, bądź rozwiązanie problemu. Takie ćwiczenia przeznaczone są zwykle do pracy w grupach. W rozdziale wcześniejszym - drugim mamy przedstawioną sytuację próby utworzenia kolonii w Ameryce Północnej w XVI w. przez Anglików. Zadaniem uczniów jest zorganizowanie wyprawy - począwszy od zdobycia środków finansowych na opłacenie podróży, skończywszy na kontaktach i sposobie rozwijania kontaktów z ludnością tubylczą. Uczniowie powinni rozważyć wszelkie za i przeciw we wszelkich działaniach podejmowanych przy organizacji nowej kolonii.

Bardzo ciekawym zabiegiem, który zastosowali autorzy książki jest zapoznanie czytelnika z czymś, co sami autorzy określili jako hidden history (ukryta, zapomniana historia). Są to zazwyczaj mało znane lub często zapomniane historie o ludziach, którzy wnieśli swoją niewielką cegiełkę, mieli swój skromny wkład w rozwój Imperium lub też sprawowali jakiś ważny urząd. Rozdział ten jest próbą opisu życia kilku postaci, żyjących w okresie sprawowania władzy w Indiach przez Brytyjczyków. Osoby te poprzez swoje urodzenie lub też działalność, w mniejszym lub większym stopniu przyczynili się do kształtowania wzajemnych brytyjsko-indyjskich stosunków. Autorzy podręcznika przedstawili sylwetkę lorda Liverpoola, brytyjskiego premiera z początku XIX w. "Ukrytą" historią jego życia był fakt, że jego babka miała indyjskie pochodzenie. Przykład brytyjskiego premiera, ze szczególnym wskazaniem na indyjskie pokrewieństwo ma stanowić dowód jak bliskie były wzajemne kontakty brytyjsko-indyjskie oraz jak bardzo wzajemne relacje były ze sobą powiązane. Przedstawiona "Ukryta" historia życia bohatera tak znanego jak premier brytyjski należy tu jednak do wyjątków. Inne postacie przedstawione w tej części podręcznika to osoby nieznane z kart podręczników historii Anglii, czy Indii. Najważniejsze epizody z ich życia przedstawione zostały na tle najistotniejszych stosunków brytyjsko-indyjskich. Przytoczone w odpowiedni sposób historie, zazwyczaj z ciekawym, niespodziewanym zakończeniem, często z podkreśleniem elementu dramatycznego opowieści sprawiają, że fakty te uczniowie lepiej zapamiętują, a jednocześnie historie te spełniają podstawowy cel autorów ? ukazanie wzajemnych, skomplikowanych relacji obu społeczności. Warto przytoczyć tu jeszcze krótką historię córki Williamsa, dowódcy jednego z oddziałów brytyjskich okrążonych podczas buntu sepojów w 1857 r. w Cawnpore. Podczas próby wyswobodzenia się z oblężenia przez zbuntowane oddziały indyjskie rzeką doszło do straszliwej masakry brytyjskich żołnierzy i ludności cywilnej. Była wśród nich również młoda córka Williamsa, która zginęła w nurtach rzeki. Autorzy zamieścili tragiczną relację, opisującą tamte wydarzenia. Zatem pod pretekstem poznania losów postaci żyjących wśród ludności indyjskiej, autorzy "przemycają" historie najważniejszych wydarzeń we wzajemnych relacjach brytyjsko-indyjskich. Pokazane zostały stosunki o różnym charakterze - począwszy od pokojowych a skończywszy na lokalnych wojnach i buntach.

Druga część podręcznika, która nie została wyraźnie wydzielona, a którą można wyodrębnić jedynie na podstawie zawartości merytorycznej to rozdziały od siódmego do dziesiątego. W tej części książki autorzy, za pomocą różnorodnych środków dydaktycznych, skłaniają uczniów do dokonania generalnej oceny Imperium Brytyjskiego i określenia wpływu tego ogromnego związku państw na różne społeczności na całym świecie. Trzeba jednak zaznaczyć, że starania autorów dokonania całościowej oceny nie zostały rozpoczęte dopiero w rozdziale siódmym. Począwszy już od pierwszych zagadnień w podręczniku autorzy, poprzez przytaczane tu wcześniej przykłady różnych ćwiczeń, starali się przygotować uczniów do generalnej oceny wpływu Imperium na życie ludzi, zwłaszcza na terenach "ujarzmionych" przez Anglików w ramach długotrwałego procesu kolonizacji.

Autorzy podręcznika zadają uczniom niezwykle istotne pytania: do kogo powinny należeć przedmioty, kosztowności, skarby należące niegdyś do ludów "ujarzmionych", a zagarnięte później przez Brytyjczyków i znajdujące się obecnie w brytyjskich muzeach?  Czy wszystkie te przedmioty powinny wrócić do pierwotnych właścicieli?

Ukazane zostały również różne tendencje historiograficzne, w jaki sposób dotychczas opisywano dzieje Imperium. Zwrócono uwagę na kwestię, jak zagadnienie to interpretowali różni badacze brytyjscy. W rozdziale dziesiątym autorzy jako teksty źródłowe zamieścili krótkie fragmenty dwóch opracowań różniących się co do oceny działalności i wpływu Imperium na życie ludzi. Zadaniem uczniów na podstawie dwóch tekstów jest zanalizowanie jaki był, zdaniem obu autorów, wpływ Imperium Brytyjskiego, a także porównanie obu źródeł i ustalenie, w jakim stopniu autorzy różnią się w kilku zasadniczych punktach (gospodarczy i kulturalny wpływ Imperium, sposób w jaki było ono zarządzane).

W rozdziale ósmym podręcznika, aby lepiej uzmysłowić uczniom niejednoznaczną ocenę istnienia i wpływu Imperium na życie ludzi, za pomocą materiału ikonograficznego starano się zaprezentować, jak Imperium Brytyjskie przedstawiane było w przeszłości na rycinach, plakatach, obrazach i fotografiach. Znajdują się tam zarówno źródła, które sugerowałyby zbawienny wpływ Anglików na mieszkańców kolonii (stalowe konstrukcje mostów, kościoły, szkoły), jak też ilustracje, które podkreślają tradycyjne zwyczaje, sugerujące zacofanie, zajęcia mieszkańców Imperium (zaklinacze wężów, palenie zwłok na stosie).


Utrzymującą się przez długi czas tendencją historiograficzną w przedstawianiu dziejów Imperium Brytyjskiego było podkreślanie dumy narodowej Anglików z posiadania i kierowania tak potężnym "związkiem" państw na całym świecie. W starszej historiografii podkreślano w dużym stopniu rolę białego człowieka dla rozwoju różnych poza-europejskich społeczności. Przekonywano, że to Anglicy dali możliwość poznania "zacofanym" ludom nowej wiary, zdobycia wiedzy, rozwinięcia techniki, kultury, cywilizacji. Powszechnie używane było wyrażenie "brzemię białego człowieka". Jak kwestia ta przedstawia się w tym podręczniku?

Autorzy nie sugerują uczniom jednoznacznej oceny Imperium oraz nie piszą wprost o jego wpływie na inne społeczności. Należy podkreślić, że chociaż czytelnicy podręcznika nie są przymuszeni do przyjęcia jednoznacznej oceny Imperium to jednak poprzez różnorodne zabiegi dydaktyczne, dobór określonych źródeł i ćwiczeń, w sposób pośredni kształtują ogólną ocenę. W ćwiczeniach (activity), które znajdują się przy każdym rozdziale podręcznika autorzy zadają takie pytania, które wymagają po każdym zagadnieniu (czy też rozdziale) dokonania cząstkowej oceny działalności Brytyjczyków w ramach jednego zagadnienia.

Należy jednak mocno podkreślić, że podręcznik zrywa z do niedawna jeszcze dominującą "tradycyjną" oceną Imperium Brytyjskiego. Wyraża się to w przedstawieniu w innym, zazwyczaj negatywnym świetle działań Anglików i ich kontaktach z ludnością kolonii. W podręczniku znajdziemy zatem zdecydowane potępienie niewolnictwa, który to proceder Brytyjczycy w pewnym okresie istnienia Imperium prowadzili bardzo intensywnie. Jednocześnie autorzy uświadamiają uczniom, że niewolnicy nie pracowali wyłącznie w pocie czoła na plantacjach trzciny cukrowej, ale wykonywali różne inne zadania, często osiągając dość wysokie zaszczyty w społeczeństwie brytyjskim (podano przykład czarnoskórego pisarza i muzyka). Starali się pokazać życie niewolników w sposób bardziej całościowy, wielostronny, inaczej niż tradycyjnie w dawnej historiografii opisującej zagadnienie kolonializmu.

Postacie, którym autorzy poświęcają w książce więcej miejsca również nie są przedstawione w sposób jednoznaczny. W działalności bohaterów poszczególnych części podręcznika starali się zwrócić uwagę na wiele sprzeczności. Dobry przykład stanowi tu postać Johna Newtona w rozdziale o niewolnictwie, w którego czułym liście do żony uczniowie odnajdą wartości, uznawane dziś są całkowicie sprzeczne: wiara w Boga, miłość do rodziny, ale jednocześnie propagowanie handlu niewolnikami.

W podręczniku jednak nie zrezygnowano całkowicie ze "starszego" nurtu historiograficznego "cywilizowania" zacofanych ludów przez Brytyjczyków. Mamy przecież zamieszczone ilustracje, zdjęcia silnie sugerujące o działalności ludzi Zachodu w Indiach, Australii, czy Ameryce. Należy jednak podkreślić, że zdjęcia te, czy ilustracje nigdy nie są podpisane, czy opatrzone komentarzem, który faworyzowałby sposób oceny dawnej historiografii. Autorzy podręcznika nie pominęli tych kwestii, które bezsprzecznie uznać można za pozytywny wkład Brytyjczyków w życie mieszkańców kolonii. Zatem reasumując - poza uwypukleniem negatywnych, nieprzychylnych dziś dla Anglików ocen ich działalności na różnych kontynentach ówczesnego świata, które dominują w podręczniku, znajdujemy również elementy silnie akcentujące pozytywne skutki istnienia Imperium.

Oceniając ten podręcznik należy przede wszystkim stwierdzić, że jest on napisany w sposób nowoczesny. Książka bazuje przede wszystkim na źródłach. Dobrane są one prawidłowo do narracji głównego tekstu. Są to źródła różnego typu. Komentarze, bądź podpisy pod ilustracjami są rzeczowe, jednak nie sugerujące oceny źródła. Narracja tekstu nie jest przepełniona niepotrzebnymi, dodatkowymi datami, czy wydarzeniami. To co chciałbym szczególnie podkreślić jako zaletę podręcznika to liczne pytania do źródeł, które formułowane są w sposób, pozwalający rozwinąć różnorodne umiejętności uczniów (umiejętność zadawania właściwych pytań). W każdym rozdziale znajdziemy sporo ćwiczeń i poleceń, wymagających dużego zaangażowania ze strony czytelnika.

Sposób w jaki został skonstruowany ten podręcznik wymaga od ucznia dużej aktywności. Niemal w każdym rozdziale od czytelnika wymaga się zajmowania stanowiska, wyrażenia sądu, dokonania oceny procesów i zjawisk. Podręcznik zapoznaje z różnymi interpretacjami historycznymi. Pada w nim również wiele ważnych, ale i trudnych pytań.

Inna uwaga, która mi się jeszcze nasuwa - autorzy podręcznika przemilczeli ważne zagadnienia z dziejów Imperium (wojna opiumowa, rewolucja amerykańska, kwestia kobiet w koloniach, jak kolonializm wpłynął na Wielką Brytanię i in.). Należy jednak usprawiedliwić te braki ograniczonym zakresem podręcznika. To co zostało całkowicie pominięte w książce to kwestie dotyczące funkcjonowania państw już po upadku Imperium Brytyjskiego, warunki rozwoju państw po procesie dekolonizacji. W narracji podręcznika nie zostało to w ogóle zaakcentowane, a jest to problem niezwykle istotny, który zaliczyć należy do negatywnych skutków kolonizacji.

Sądzę, że wiele elementów dydaktycznych zawartych w tym angielskim podręczniku może zostać z powodzeniem wykorzystanych w polskich szkołach i w polskich podręcznikach. Mam tu szczególnie na myśli case study oraz wszelkie czynności związane z interpretacją źródeł historycznych, zadawaniem odpowiednich pytań do źródeł czego w polskich podręcznikach jest wciąż mało.

Krzysztof Zwierz


Informacje:

Autor: Krzysztof Zwierz, historyk
Dodano: 2009-06-30 12:47:01

Dołączone obrazy:





Dołączone odnośniki:

Nie dołączono żadnych odnośników.

Dołączone pliki:

Brzemie_bialego_czlowieka.pdf
Wielkość: 835.63KB